Có những buổi tối ở Seoul, tôi vẫn giữ thói quen đọc tin crypto trước khi ngủ, như một người già đọc báo giấy. Tối hôm đó, tôi bắt gặp một câu chuyện kỳ lạ: George Santos, cựu dân biểu Mỹ nổi tiếng vì bịa đặt gần như toàn bộ tiểu sử, bị phát hiện tự giao dịch với chính mình trên nền tảng Kalshi. Tôi đọc đi đọc lại. Không phải một vụ hack. Không phải một lỗ hổng hợp đồng thông minh. Đó là một người đàn ông ngồi trước màn hình, một tay đặt lệnh mua, một tay đặt lệnh bán, tự kết nối với chính mình trong một thị trường mà người khác đang đổ tiền thật vào.
Trong tài chính truyền thống, hành vi này được gọi là wash trading — giao dịch rửa. Một hình thức thao túng trong đó khối lượng giao dịch không đến từ niềm tin đối lập của hai phía, mà từ một phía duy nhất đang tự vỗ tay. Tôi đã quan sát ngành tài sản số gần hai mươi năm, viết về rất nhiều vụ việc. Nhưng chưa bao giờ tôi thấy một sự kiện nào lột tả rõ ràng đến vậy sự mong manh của thứ mà giới phân tích vẫn gọi là tính toàn vẹn của thị trường.
Điều khiến tôi dừng lại không phải hành vi của Santos. Kẻ gian ở đâu cũng có. Điều đáng chú ý là nơi nó xảy ra — Kalshi, một trong những nền tảng dự đoán được quản lý chặt chẽ nhất tại Mỹ, vừa giành chiến thắng pháp lý lịch sử trước CFTC vào tháng 9 năm 2024 để được phép niêm yết các hợp đồng bầu cử. Nếu một nền tảng như thế vẫn có thể bị một chính trị gia đang đối mặt với án tù lách qua, thì câu hỏi không còn là Santos là kẻ tồi tệ như thế nào. Câu hỏi thật sự là: những nền tảng kém nguồn lực hơn, kém giám sát hơn, đang ẩn chứa bao nhiêu vụ tự giao dịch chưa từng bị phơi bày?
Kalshi không phải một sàn giao dịch tiền mã hóa điển hình. Nó không có token riêng, không có yield farming, không có hệ sinh thái DeFi hào nhoáng. Kalshi vận hành như một sàn phái sinh được cấp phép, nơi người dùng đặt cược bằng đô la Mỹ vào các sự kiện tương lai — Cục Dự trữ Liên bang sẽ tăng lãi suất bao nhiêu, GDP quý tới ra sao, ai sẽ thắng cử tổng thống. Về kiến trúc, Kalshi là một hệ thống trung tâm hoàn toàn: lệnh được gửi về máy chủ, khớp qua sổ lệnh tập trung, và được lưu trong cơ sở dữ liệu riêng. Không có blockchain nào xác nhận giao dịch. Không có hợp đồng thông minh nào đứng ra bảo đảm thanh toán. Sự an toàn của người dùng nằm hoàn toàn ở quy trình nội bộ và uy tín của CFTC phía sau. Nói cách khác, Kalshi là một ngân hàng giữa rừng nền tảng phi tập trung — họ đánh đổi sự tự do để lấy sự tin cậy của pháp luật.
Chính vì sự đánh đổi đó, vụ việc của Santos trở nên chua chát. Kalshi tồn tại dựa trên một lời hứa: thị trường của chúng tôi là thật, giá cả phản ánh nhận định của những người tham gia độc lập, bạn có thể tin vào con số đó. Một vụ tự giao dịch, dù nhỏ, cũng đục vào lời hứa ấy.
Cơ chế của một hành vi tự kỷ
Trong một sàn giao dịch sử dụng sổ lệnh, lệnh mua và lệnh bán đến từ những danh tính riêng biệt. Thuật toán khớp lệnh thường không cần biết — và thường không biết — người đứng sau các lệnh có phải là một người hay không. Kỹ thuật tự giao dịch thường bị phát hiện qua phân tích mối liên hệ giữa các tài khoản: địa chỉ IP trùng nhau, thiết bị giống nhau, hành vi đặt lệnh gần như đồng thời, hoặc khối lượng hai chiều đối xứng bất thường. Những điều này hoàn toàn có thể làm được. Nhưng giống như mọi hệ thống phòng thủ, nó cần được kích hoạt, được cập nhật, và cần đủ nguồn lực để vận hành. Câu hỏi đặt ra sau vụ Santos là: tại sao hệ thống của một nền tảng chịu sự giám sát của CFTC lại không bắt được hành vi này ngay khi nó diễn ra, mà chỉ phát hiện sau đó?
Có hai khả năng. Thứ nhất, quy mô giao dịch của Santos quá nhỏ để vượt ngưỡng cảnh báo tự động. Các sàn giao dịch thường cài ngưỡng để tránh quá nhiều cảnh báo sai, và một kẻ giao dịch lẻ tẻ có thể lọt qua. Thứ hai, hệ thống giám sát của Kalshi dựa trên báo cáo định kỳ hoặc kiểm tra thủ công — và vụ việc chỉ bị lộ khi một con người ngồi xuống, nhìn vào dữ liệu và nhận ra mọi thứ không đúng. Nếu khả năng thứ hai là sự thật, thì đây không phải lỗ hổng của thuật toán. Đây là một lỗ hổng của nguồn lực và thứ tự ưu tiên.
Tôi nhớ năm 2020, khi còn là nhà phân tích cấp trung tại một quỹ đầu tư ở Seoul. DeFi Summer bùng nổ, TVL của Uniswap vượt hai tỷ đô la, và ai cũng muốn một phần trong đó. Tôi dành hai tháng nghiên cứu mô hình AMM và viết một báo cáo nội bộ. Nó không nổi tiếng, nhưng nó dạy tôi một bài học: trong thị trường phi tập trung, sự minh bạch của dữ liệu không đồng nghĩa với sự trung thực của hành vi. Một nhà tạo lập thị trường có thể gửi hàng trăm giao dịch vào pool chỉ để kéo giá đi hướng họ muốn, rồi đảo chiều ngay sau đó. Blockchain khiến mọi giao dịch có thể kiểm tra — nhưng không khiến chúng trở nên trung thực. Kalshi, một nền tảng trung tâm, thậm chí còn khó khăn hơn, vì không có sổ cái công khai để bất kỳ ai từ bên ngoài có thể rà soát.
Vì sao một người thông minh lại tự đánh lừa chính mình?
Hãy nói về điều mà tôi cho là phần thú vị nhất: vì sao một người lại làm một việc nghe như vô nghĩa?
Trong thị trường dự đoán, mỗi hợp đồng là một câu hỏi nhị phân. Giá dao động từ 0 đến 1 đô la, và được hiểu là xác suất thị trường gán cho sự kiện. Nếu bạn mua hợp đồng Có ở mức 0.6 đô la, bạn đang đặt cược rằng sự kiện có khoảng 60% khả năng xảy ra. Khi sự kiện kết thúc, hợp đồng đúng trả 1 đô la, hợp đồng sai trả 0.
Vậy tự giao dịch có lợi ích gì trong một cấu trúc như thế? Trong tài chính cổ điển, wash trading nhằm vẽ ra khối lượng giả. Một mã chứng khoán có khối lượng lớn thường được coi là thanh khoản tốt, và điều đó thu hút dòng tiền thật. Trong thị trường dự đoán, mục đích có thể tương tự: tạo ra một làn sóng hoạt động giả quanh một hợp đồng để thu hút người chơi thật. Nhưng còn một mục đích tinh vi hơn. Khi hợp đồng mới được niêm yết, thanh khoản gần như bằng không. Một nhà giao dịch muốn mua vị thế lớn có thể tự tạo ra thanh khoản quanh một mức giá, vừa đặt lệnh mua vừa đặt lệnh bán. Điều này khiến giá trở nên khả dụng — kéo những nhà giao dịch thật tham gia. Nói thẳng ra, tự giao dịch có thể giống như một chủ tiệm thuê bạn bè đến đứng trước cửa hàng để tạo cảm giác đông đúc.
Với một người như Santos, người đã xây dựng cả một sự nghiệp chính trị bằng những lời bịa đặt, hành vi này gần như là bản năng. Tôi không có dữ liệu công khai về việc anh ta kiếm hay mất bao nhiêu từ các lệnh tự giao dịch. Nhưng tôi biết một điều: một người đã quen tạo ra thực tại giả bằng lời nói sẽ không thấy việc tạo ra thực tại giả bằng số lệnh có gì khác biệt.
Điều quan trọng hơn là hệ quả. Nếu một kẻ tự giao dịch đủ lâu mà không bị phát hiện, họ có thể khiến giá của một hợp đồng phản ánh một thực tại không tồn tại. Với một thị trường chứng khoán, điều đó gây thiệt hại cho nhà đầu tư đang nắm giữ. Với một thị trường dự đoán, điều đó tệ hơn: nó đầu độc chính nguồn thức ăn của thị trường — thông tin. Khi các chính trị gia, nhà báo và nhà hoạch định chính sách bắt đầu dùng mức giá của một hợp đồng như một tín hiệu về xác suất xảy ra sự kiện, thì một hợp đồng bị thao túng không chỉ làm sai lệch một khoản đầu tư. Nó làm sai lệch một quyết định chính sách, một bài báo, một cuộc tranh luận công khai.
Nơi ký ức của tương lai được tạo ra
Khái niệm mà Crypto Briefing dùng trong bài viết — self-referential trading, giao dịch tự quy chiếu — không chỉ là một thuật ngữ kỹ thuật. Nó hé lộ một tầng sâu hơn: thị trường dự đoán, về bản chất, là một tấm gương mà xã hội tự soi vào tương lai. Khi một người tự giao dịch với chính mình, họ không chỉ bóp méo giá. Họ đang thì thầm với chính tấm gương và làm cho tấm gương phản chiếu một hình ảnh không có thật.
Có một sự trùng hợp kỳ lạ: George Santos, nhìn từ góc nào đó, là hiện thân của self-referential — một con người tự tạo ra hình ảnh của chính mình từ những câu chuyện hư cấu. Cả một đời anh ta xây một bản sắc không tồn tại, rồi mang bản năng đó vào thị trường, nơi những con số cũng là những câu chuyện. Anh ta không chỉ cố gắng kiếm tiền. Anh ta đang — theo bản năng — tạo ra một phiên bản thị trường không có thật, giống như anh ta đã tạo ra một phiên bản con người không có thật.
Năm 2021, tôi gặp một nhà sưu tập NFT tại Seoul. Anh ta mua một chiếc CryptoPunk với giá 15 ETH — khoảng 45.000 đô la lúc đó — và không xem nó như một tài sản đầu cơ. Anh ta xem nó như một mảnh ký ức của thời kỳ internet bắt đầu có quyền sở hữu. Khoảnh khắc đó thay đổi cách tôi nhìn về tài sản số: NFT không chỉ là một chuỗi dữ liệu — NFT là nơi ký ức sống động. Cũng giống như một hợp đồng dự đoán không chỉ là một con số — nó là nơi ký ức của xã hội về tương lai đang dần thành hình. Và nếu chúng ta đánh mất niềm tin vào những con số đó, chúng ta đánh mất một phần khả năng tưởng tượng của chính mình.
Điều làm tôi quan tâm không phải vụ Santos sẽ kết thúc thế nào. Tôi quan tâm đến câu chuyện tiếp theo của cả ngành. Liệu các nền tảng dự đoán sẽ coi việc xây dựng hệ thống giám sát như một khoản chi phí cần thiết, hay chỉ là một chiếc áo khoác đắt tiền để mặc khi có thanh tra? Tôi đã chứng kiến quá nhiều dự án ăn may trong thị trường tăng giá, tin rằng câu chuyện của mình đủ hay để che giấu một cấu trúc yếu kém. Khi thị trường giảm, họ là những người đầu tiên chảy máu. Kalshi không chảy máu trong vụ này — nhưng đây là một vết xước cảnh báo.
Trong bối cảnh thị trường crypto đang giảm như hiện tại, mọi câu chuyện về khối lượng giao dịch sôi động đều cần được kiểm tra lại. Một giao thức có thể chảy máu thanh khoản một cách âm thầm, nhưng nếu tổng khối lượng vẫn lớn, nhiều người sẽ tưởng rằng mọi thứ vẫn ổn. Bài học từ Kalshi chỉ ra rằng khối lượng không phải là chân lý. Khối lượng có thể là một vũ điệu của cùng một bàn tay. Hãy nhìn vào số lượng người tham gia thực sự. Hãy nhìn vào dòng vốn ròng. Hãy đặt câu hỏi về những giao dịch bất thường. Đừng chỉ nhìn vào những con số được in đậm trên bảng điều khiển.
Tôi nhớ năm 2017 — khi tôi thuyết phục quỹ đầu tư của mình bỏ ra 5 ETH, khoảng 1.500 đô la lúc đó, để mua token Status, một ứng dụng nhắn tin phi tập trung. Tôi không làm điều đó vì tôi đọc whitepaper tốt hơn người khác. Tôi làm vì tôi nhận ra một câu chuyện đang cộng hưởng: nỗi sợ quyền riêng tư và cơn sốt ICO. Khoản đầu tư đó tăng 8 lần sau ba tháng. Nhưng khi nhìn lại, tôi không còn thấy tự hào như trước. Tôi kiếm tiền từ sự hưng phấn của đám đông — một thứ có thể đưa giá lên cao, nhưng cũng có thể đưa mọi thứ xuống vực. Vụ Santos không dạy tôi bài học mới. Nó nhắc tôi rằng thị trường nào cũng có hai lớp — lớp bề mặt và lớp cấu trúc. Người sống sót lâu dài là người học cách nhìn xuyên qua lớp bề mặt.
Điều ngược lại tôi muốn nói
Bây giờ, hãy nói điều có thể khiến nhiều người khó chịu.
Vụ việc này — xét theo một cách nào đó — là một tin tốt. Nó chứng minh rằng cơ chế giám sát, dù chậm, vẫn hoạt động. Một kẻ tự giao dịch với chính mình gần như không bao giờ hoàn hảo, vì hành vi đó luôn để lại dấu vết trong sổ lệnh. Và trong một thế giới ngày càng số hóa, dấu vết không bao giờ biến mất hoàn toàn. Thị trường tồi tệ nhất không phải là nơi có kẻ gian. Thị trường tồi tệ nhất là nơi kẻ gian không bao giờ bị phát hiện. Santos bị lộ — và điều đó mang lại giá trị cho toàn bộ ngành, đáng giá hơn bất kỳ chiến dịch truyền thông nào.
Nhưng tôi cũng lo lắng về một phản ứng ngược. Đừng biến vụ Santos thành cái cớ để siết chặt toàn bộ thị trường dự đoán đến mức nó không còn là chính nó. Nếu chúng ta dọn sạch mọi hành vi tự giao dịch bằng cách yêu cầu KYC ba lớp, xác minh sinh trắc học và đánh thuế từng lệnh giao dịch, liệu chúng ta có được một thị trường hoàn hảo — nhưng trống rỗng? Nếu người tham gia phải trả quá nhiều cho sự an toàn, họ sẽ rời đi. Và một thị trường dự đoán không có người tham gia không còn là một thị trường dự đoán — nó chỉ là một bảng câu hỏi thăm dò ý kiến đắt đỏ. Điều chúng ta cần không phải là một bong bóng trùm lên cả thị trường. Điều chúng ta cần là một hệ thống miễn dịch — đủ mạnh để nhận diện virus, nhưng không đến mức giết chết cả cơ thể.
Ở Việt Nam, câu chuyện này vừa xa vừa gần. Xa vì Kalshi chỉ phục vụ người dùng Mỹ, và thị trường dự đoán có giấy phép như vậy vẫn là khái niệm mới với hầu hết nhà đầu tư cá nhân. Gần vì tâm lý đứng sau vụ việc không hề xa lạ: một nhóm người tin rằng họ có thể tạo ra một thị trường giả, một vẻ ngoài giả, một sự sôi động giả để đạt được mục đích. Chúng ta vẫn nghe về những nhóm tự mua tự bán trên các sàn giao dịch nhỏ, vẽ ra biểu đồ tăng thẳng đứng để lôi kéo người mới. Họ hiếm khi bị bắt bởi cơ quan quản lý, vì cơ chế giám sát gần như không tồn tại. Họ chỉ bị bắt khi nạn nhân kêu cứu, hoặc khi chính họ tự sập bẫy của mình.
Sự khác biệt giữa một thị trường trưởng thành và một khu chợ đầy lừa đảo không nằm ở số lượng quy định. Nó nằm ở việc những người tham gia có một kênh công khai để phát hiện và xử lý kẻ gian hay không. Kalshi có kênh đó. Santos bị lộ. Và đó là một bằng chứng cho thấy sự trưởng thành — dù còn nhiều lỗ hổng.
Trước khi màn đêm buông
Khi viết một bài phân tích, tôi thường dành một phần riêng để liệt kê những gì tôi không biết. Với vụ này, có rất nhiều điều tôi không biết: Santos đã tự giao dịch bao nhiêu lần, khối lượng bao nhiêu, anh ta có lời hay lỗ, và Kalshi phát hiện ra bằng cách nào. Không có chi tiết công khai nào về những con số đó. Nhưng sự thiếu sót này — trong khi báo chí đã đưa tin — cho tôi một cảm giác: cuộc điều tra có thể vẫn đang diễn ra, hoặc các bên đang giữ im lặng để đàm phán. Trong ngành này, sự im lặng đôi khi là một tín hiệu quan trọng hơn lời nói.
Điều tôi biết chắc là điều này: một thị trường dự đoán chỉ sống được bằng niềm tin. Và niềm tin không thể được xây dựng bằng cách phủ nhận rằng kẻ gian tồn tại. Niềm tin được xây dựng khi kẻ gian bị phát hiện, bị phơi bày, và bị loại bỏ — một cách công khai, minh bạch, không khoan nhượng. George Santos đã cố biến một khu chợ đông đúc thành một căn phòng gương. Anh ta đã thất bại. Câu hỏi còn bỏ ngỏ cho tất cả chúng ta: liệu các nền tảng dự đoán — từ Kalshi đến Polymarket, từ những dự án lớn đến những ứng dụng nhỏ — có đủ can đảm để kéo rèm, đối diện với những gì phản chiếu trong gương, và xây dựng một thị trường nơi người ta không cần phải trung thực với hệ thống, mà là trung thực với chính mình?
Bởi vì suy cho cùng, NFT là nơi ký ức sống động. Thị trường dự đoán là nơi tương lai bắt đầu thành hình trong từng số lệnh. Nhưng nếu không có niềm tin, cả hai chỉ là những trang giấy trắng được bảo quản rất kỹ, rất sạch, và rất vô hồn. Tôi vẫn hy vọng rằng sau vụ việc này, thứ chúng ta thấy trong gương không phải một thị trường sợ hãi — mà là một thị trường biết cách tự chữa lành, giống như cách một thành phố sau cơn bão trở nên kiên cường hơn, chứ không phải trống rỗng hơn.