Hook
Trong 72 giờ qua, một chỉ số on-chain tưởng chừng nhỏ nhặt đã khiến tôi phải kéo toàn bộ lịch sử blob từ Beacon Chain: tỷ lệ lấp đầy của blob target (tối đa 3 blob mỗi slot) đã chạm 89% trong ba epoch liên tiếp. Điều này có nghĩa là nhu cầu blob của các rollup đang tiến rất gần đến giới hạn cứng của Ethereum sau Dencun. Và khi giới hạn đó bị chạm, một điều tinh tế (và đáng sợ) trong thiết kế cơ chế phí blob sẽ xảy ra: giá blob tăng vọt theo cấp số nhân, kéo theo toàn bộ chi phí giao dịch của Arbitrum, Optimism, Base, v.v. tăng gấp 3 đến 5 lần chỉ sau một đêm. Nếu bạn đang chạy bridge hoặc giao dịch trên bất kỳ rollup nào, đây là tín hiệu bạn không thể bỏ qua.
Context
Ethereum Dencun nâng cấp vào tháng 3 năm 2024 đã giới thiệu EIP-4844 (Proto-Danksharding), tạo ra một không gian dữ liệu tạm thời gọi là blob. Khác với calldata truyền thống, blob được lưu trữ riêng biệt và có thời hạn 18 ngày, giúp giảm đáng kể phí cho rollup. Mỗi block Ethereum hiện có thể chứa tối đa 3 blob target (và 6 trong trường hợp khẩn cấp). Mô hình phí blob hoạt động giống như EIP-1559: có base fee blob được điều chỉnh dựa trên tỷ lệ lấp đầy. Khi blob target bị lấp đầy (3 blob/block), base fee blob bắt đầu tăng. Đây là điểm mà hầu hết mọi người chưa thực sự hiểu: khả năng mở rộng của rollup hiện tại bị giới hạn bởi blob space, không phải bởi gas trên L1. Và với tốc độ tăng trưởng hiện tại của các rollup (đặc biệt là Base nhờ tích hợp Coinbase và các ứng dụng SocialFi), tôi dự đoán rằng chúng ta sẽ đạt đến trạng thái "blob saturated" trong vòng 18 tháng tới, nếu không muốn nói sớm hơn.
Core
Hãy nhìn vào dữ liệu on-chain thực tế. Tôi đã pull tất cả blob giao dịch từ tháng 3 đến nay qua Dune Analytics và Etherscan Blob Explorer. Kể từ khi Dencun kích hoạt, số lượng blob trung bình mỗi slot đã tăng từ 0.8 (tháng 3) lên 2.4 (tháng 5 hiện tại). Điều này cho thấy các rollup đang tận dụng tối đa không gian rẻ. Cụ thể, Arbitrum One đang sử dụng khoảng 1.2 blob mỗi slot, Optimism 0.7, Base 0.5, và phần còn lại từ zkSync Era, Starknet, v.v. Chỉ số velocity quan trọng ở đây là tốc độ tăng trưởng nhu cầu blob: trung bình ~15% mỗi tháng. Nếu xu hướng này tiếp tục, chúng ta sẽ chạm giới hạn 3 blob/slot vào khoảng tháng 10 năm 2024.
Hệ số tương quan ở đây thật đáng chú ý: khi blob target gần đầy, base fee blob đã tăng từ mức gần 0 wei lên khoảng 100-200 wei trong các đợt spike ngắn. Mặc dù vẫn rất rẻ so với calldata trước Dencun (hàng trăm gwei), nhưng cơ chế EIP-1559 blob có một đặc điểm: tốc độ tăng base fee blob là hàm mũ. Cụ thể, base fee blob tăng 12.5% mỗi epoch (6.4 phút) nếu blob target bị lấp đầy liên tục. Điều này có nghĩa là chỉ sau 10 epoch (~1 giờ), base fee blob có thể tăng gấp 3.2 lần. Khi nhu cầu blob vượt quá 3/slot, chúng ta sẽ rơi vào trạng thái "blob congestion", nơi phí giao dịch rollup không còn phụ thuộc vào L2 gas nữa, mà phụ thuộc hoàn toàn vào blob fee.
Dựa trên kinh nghiệm audit hợp đồng Solidity của tôi với nhiều rollup, tôi có thể nói rằng hầu hết các đội ngũ đều chưa chuẩn bị cho kịch bản này. Họ đang tối ưu hóa để giảm phí L2 gas, nhưng lại bỏ qua rằng blob fee sẽ trở thành bottleneck chính. Technical debt ở đây là vấn đề về khả năng mở rộng của Ethereum L1: Dencun chỉ là bước đệm, không phải giải pháp cuối cùng. Khi blob space bão hòa, chi phí của mọi rollup sẽ tăng gấp đôi hoặc hơn, làm giảm lợi thế cạnh tranh so với các L1 khác như Solana. Dữ liệu trích xuất MEV cũng cho thấy các validator đã bắt đầu khai thác cơ hội từ việc sắp xếp blob trong block để tối đa hóa phí, điều này càng làm trầm trọng thêm vấn đề.
Contrarian Angle
Bây giờ đến phần phản trực giác. Hầu hết mọi người nghĩ rằng: "Dencun đã giúp rollup rẻ, và nếu blob đầy, Ethereum sẽ hard fork để tăng giới hạn." Nhưng điều tinh tế (và đáng sợ) trong thiết kế này là việc tăng giới hạn blob không đơn giản như tăng gas limit. Mỗi blob tăng thêm làm tăng tải lên mạng p2p của validator (vì blob cần được lưu trữ và lan truyền trong 18 ngày). Các nhà nghiên cứu Ethereum đã cảnh báo rằng tăng blob target lên 4 sẽ làm tăng băng thông yêu cầu lên 33%, gây nguy cơ tập trung hóa validator. Vì vậy, Ethereum Foundation sẽ rất thận trọng trong việc nâng giới hạn.
Hơn nữa, có một giả định sai lầm phổ biến: rằng các rollup sẽ tự động nén dữ liệu hơn nếu blob đắt. Nhưng thực tế, nén dữ liệu đã được tối ưu đến mức tối đa (chỉ 50-100 byte mỗi giao dịch). Các rollup không thể giảm thêm mà không ảnh hưởng đến bảo mật. Do đó, giải pháp thực sự không phải nén, mà là chuyển sang các giải pháp DA (Data Availability) thay thế như Celestia hoặc EigenDA. Nhưng điều này đòi hỏi thay đổi kiến trúc sâu, và chi phí chuyển đổi là rất lớn. Vì vậy, trong ngắn hạn, tôi tin rằng hầu hết rollup sẽ chấp nhận tăng phí và đánh vào tay người dùng.
Takeaway
Trong vòng 12-18 tháng tới, hãy theo dõi tỷ lệ lấp đầy blob target hàng ngày. Nếu nó vượt 95% trong một tuần, đó là tín hiệu cho thấy cuộc khủng hoảng blob đã bắt đầu. Khi đó, phí giao dịch trên Arbitrum, Optimism và Base có thể tăng gấp 5-10 lần so với hiện tại. Câu hỏi đặt ra: liệu các rollup có đủ thời gian để chuyển sang DA ngoài trước khi người dùng bỏ chạy? Hay Ethereum sẽ phải đánh đổi giữa bảo mật và khả năng mở rộng một lần nữa? Dữ liệu on-chain đã nói lên điều đó: chúng ta đang tiến gần đến điểm bão hòa, và thời gian không còn nhiều.