Khoảng 10 giờ đêm, một ông bố có nickname Nicholas Charriere lặng lẽ đặt chiếc điện thoại thông minh trong phòng ngủ của con trai mình. Cậu bé không hề hay biết. Bên cạnh là một đứa bạn nhỏ cùng tuổi, đang ngủ say sau một buổi sleepover – tiếng Việt gọi là ngủ lại nhà bạn. Điện thoại bắt đầu ghi âm. Một tiếng sau, Nicholas rút máy, nghe lại đoạn ghi âm, rồi tạo một trang web riêng – anh ta gọi đó là family website – nơi mỗi đứa trẻ được gắn nhãn bằng tên thật. Tiếp theo, anh ta nạp toàn bộ nội dung cho Claude, mô hình AI của Anthropic, một trong những chatbot mạnh nhất hiện nay. Anh ta viết trên mạng xã hội, với vẻ tự hào, về thí nghiệm của mình. Internet không cười. Internet gầm lên.
Có một chi tiết trong bài đăng gốc khiến tôi phải dừng lại: Nicholas không xin phép đứa bé, không xin phép cha mẹ đứa bạn kia, và có lẽ cũng chẳng cần. Anh ta nghĩ rằng, vì là cha, mình có toàn quyền với dữ liệu của con – và vô tình, là cả dữ liệu của đứa trẻ khác. Hàng trăm nghìn lượt xem, hàng chục nghìn bình luận chỉ trích. Nhưng điều tôi quan tâm không phải mức độ phẫn nộ. Mà là câu hỏi nằm bên dưới: Nếu một người dùng không hiểu ranh giới dữ liệu của con mình, thì blockchain – với khẩu hiệu bạn là chủ dữ liệu của bạn – có thể làm gì để bảo vệ đứa trẻ đó? Hay nó chỉ đang tiếp tay cho sự lạm dụng, bằng cách hợp pháp hóa khái niệm quyền sở hữu trên một nền tảng không có sự đồng ý?
Bối cảnh: AI thì dễ, trách nhiệm thì khó
Claude, ChatGPT, Gemini – cả thế giới đang chạy đua để đưa AI vào cuộc sống. Nhưng tốc độ phổ cập vượt xa khả năng hiểu biết của người dùng. Một người cha bình thường có thể, chỉ với vài thao tác, gửi một file âm thanh dài một tiếng lên server cloud. Bạn không cần biết API là gì, cũng không cần đọc whitepaper. Bạn chỉ cần một tài khoản và một nút upload. Điều này xảy ra trong bối cảnh các nền tảng AI đang tích hợp khả năng đa phương thức: không chỉ nhận văn bản, mà còn nhận hình ảnh, âm thanh, video. Và với trẻ em – nhóm đối tượng dễ bị tổn thương nhất – giọng nói của chúng là một dạng dữ liệu sinh trắc học vĩnh viễn, không thể thay đổi như mật khẩu.
Trong thế giới blockchain, điều này cộng hưởng với một câu chuyện đang thịnh hành: dữ liệu phi tập trung. Nhiều dự án mọc lên như nấm sau mưa: data DAO, AI marketplace, decentralized identity. Họ hứa hẹn trao lại quyền kiểm soát dữ liệu cho người dùng. Nghe qua thì rất hero. Nhưng nếu nhìn kỹ, hầu hết các dự án này đều bỏ qua một lớp nền tảng: quyền kiểm soát dữ liệu của cá nhân không thể tồn tại nếu thiếu khái niệm sự đồng ý. Mà sự đồng ý thì không thể token hóa – ít nhất là không theo cách mà các hợp đồng thông minh hiện nay vận hành.
Hãy để tôi kể cho bạn nghe một câu chuyện từ năm 2017. Tôi 18 tuổi, vay 50 ETH từ quỹ học bổng để tham gia săn ICO. Tôi đọc ngấu nghiến mọi chủ đề trên Bitcointalk và Telegram, từ OmiseGo, Status đến Kyber Network. Tôi tưởng mình đang đi đầu. Cuối cùng tôi lãi gấp 12 lần, nhưng quên mất thời hạn trả nợ, bị phạt 2000 đô la. Bài học không phải là tôi thông minh, mà là tôi đã quá tự tin đến mức không kiểm tra lịch. Tôi chợt nhận ra: sự đổi mới mà không có trách nhiệm luôn tạo ra những khoản nợ – dù là nợ tài chính, hay nợ đạo đức. Và Nicholas hôm nay cũng vậy. Anh ta vừa tạo ra một khoản nợ đạo đức cho toàn bộ cộng đồng AI, và blockchain chẳng giúp anh ta trả nợ, cũng chẳng giúp anh ta tránh mắc nợ.
Năm 2021, tôi lại có một trải nghiệm đau đớn tương tự. Tôi huy động 5000 USD từ bạn học để nghiên cứu NFT floor price và đòn bẩy tâm lý. Khi CryptoPunks chạm 100 ETH, tôi xuất bản bài phân tích dự đoán sự sụp đổ, và bị cộng đồng chỉ trích dữ dội. Bài viết của tôi bị chửi là "clickbait